تصویب بازگشت اینترنت توسط «ستاد راهبری و ساماندهی فضای مجازی» به ریاست معاون اول رئیسجمهور، با امضا رئیس جمهور الان همه در انتظار خبر بازگشایی آن هستیم. اما پشت این شور و اشتیاقِ وصل شدن دوباره، یک سوال نگرانکننده سایه انداخته است: آیا پس از این وصل شدن، به نقطه قبلی برمیگردیم یا باید خود را برای کیفیتی به مراتب بدتر از گذشته آماده کنیم؟
تجربه نشان داده هر بار که اینترنت در ایران قطع و وصل شده، تکهای از آن برای همیشه جا مانده و پهنای باندِ کشور هرگز به حالت سابق بازنگشته است.
مارپیچ رو به سقوطِ یونگ در فضای مجازی ایران
کارل یونگ، روانکاو بزرگ سوئیسی، معتقد بود مسیر حرکت ما در زندگی یک خط صاف و صعودی نیست، بلکه شبیه به یک «مارپیچ» است. ما در طول زندگی بارها از روی یک نقطه، یک بحران یا یک تجربه تکراری عبور میکنیم؛ با این تفاوت که هر بار در همان جایگاه قبلی نیستیم؛ یا یک پله بالاتر رفتهایم، یا یک پله پایینتر سقوط کردهایم.
سرگذشت اینترنت در ایران، تجسم عینی همین مارپیچ یونگ است. ما بارها چرخه تکراریِ «قطع، وصل و مواجهه با شرایط جدید» را زیستهایم. اما تلخی قصه اینجاست که در این مارپیچ، حرکت ما هرگز رو به بالا نبوده است؛ هر بار که اینترنت دوباره وصل شده، ما خود را در پلهای به مراتب پایینتر و محدودتر از گذشته یافتهایم.
تاریخچه یک سقوط؛ از آبان ۹۸ تا امروز
مرور ایستگاههای این مارپیچِ نزولی، نشان میدهد که چگونه هر بحران، ابزاری برای محدودیتهای ساختاریِ بعدی شد:
- آبان ۱۳۹۸ (نخستین شوک بزرگ): قطعی بیسابقه اینترنت در این مقطع، بهانهای شد برای اجباری کردن انتقال سرورِ سایتهای داخلی به داخل کشور. نتیجه؟ هزینه قطع کردن اینترنت بینالملل برای تصمیمگیرندگان به شدت کاهش یافت.
- پاییز ۱۴۰۱ (فیلترینگ مهندسیشده): اعمال محدودیتهای ساعتی و هوشمند روی شبکه موبایل که حدود دو ماه طول کشید. دستاورد این دوره، حذف دائمی اینستاگرام، کوچ اجباری و تودهایِ کاربران به سمت VPNها و در نتیجه، به خطر افتادن جدی امنیت سایبری کشور بود.
- خرداد ۱۴۰۴ (جنگ ۱۲ روزه): در جریان این بحران، اینترنت موبایل قطع شد. اما این بار، توزیع سختگیرانه «سیمکارتهای سفید» (بدون فیلتر) کمرنگ شد و عملاً پایههای یک تبعیضِ آشکار دیجیتال بنا شد.
- دی ماه ۱۴۰۴ (رونمایی از اینترنت طبقاتی): پس از قطعی ۲۰ روزه در این ماه، پدیدهای به نام «اینترنت پرو» متولد شد. کارشناسان شبکه در همان زمان هشدار دادند که اینترنتِ بازگشته، دیگر آن شبکه آزادِ پیش از ۱۸ دی نیست.
- بحران اخیر (بستهماندن ۹۰ روزه): آخرین جنگ و قطعیِ نزدیک به سه ماهه، بستر را برای عملیاتی شدن کامل طرح «اینترنت پرو» فراهم کرد.
آیندهای مبهم: اینترنت یا ...؟
حالا در آستانه اتصال مجدد، بزرگترین دغدغه کارشناسان و کاربران کیفیت شبکهای است که تحویل خواهیم گرفت. باید منتظر ماند و دید آیا آنچه وصل میشود را هنوز هم میتوان «اینترنت» نامید، یا ماهیت آن به همان شبکه محدود و پارهپارهای تبدیل شده که کاربران فضای فناوری به شوخی یا جدی، نامهای دیگری رویش گذاشتهاند.
